RIVM: vliegtuiggeluid hindert en verstoort slaap meer

Jarenlang werd het beleid rond vliegtuiggeluid gebaseerd op onderzoek uit 2002. Nu blijkt uit een nieuw RIVM-rapport dat de werkelijke hinder en slaapverstoring die mensen rond luchthavens ervaren, flink afwijkt van wat die oude modellen voorspelden. Het RIVM publiceerde de nieuwe cijfers op basis van de GGD-gezondheidsmonitor 2024, een enquête onder bijna een kwart miljoen Nederlanders. De uitkomst raakt niet alleen omwonenden van Schiphol, maar ook van vijf andere burgerluchthavens en acht militaire vliegvelden.

Wat staat er in het nieuwe RIVM-rapport?

Het rapport, getiteld Hinder en slaapverstoring van vliegtuiggeluid in 2024, berekent nieuwe blootstelling-responsrelaties: de statistische relatie tussen de hoeveelheid vliegtuiggeluid die iemand te verduren krijgt en de kans dat diegene daar ernstige hinder of slaapverstoring van ondervindt. Deze relaties worden gebruikt om beleid te onderbouwen, geluidscontouren te trekken en te bepalen hoeveel woningen binnen een bepaalde hindercategorie vallen.

Tot dit rapport werd voor veel luchthavens nog gerekend met relaties uit 2002, gebaseerd op onderzoek van bijna een kwart eeuw geleden. Sindsdien is er veel veranderd: het aantal vluchten, het type toestellen, de manier waarop mensen wonen en werken, en mogelijk ook hoe gevoelig mensen zijn voor geluidsoverlast. Het nieuwe onderzoek gebruikt daarom actuele data uit 2024 om de relaties te herijken.

De bron: GGD-gezondheidsmonitor 2024 onder bijna 237.000 mensen

Voor de nieuwe berekeningen gebruikte het RIVM data uit de GGD-gezondheidsmonitor 2024, een landelijke vragenlijst waarin mensen onder meer aangeven in hoeverre ze hinder en slaapverstoring ervaren van vliegtuiggeluid. Met bijna 237.000 deelnemers is dit een van de grootste datasets die ooit voor dit soort onderzoek is gebruikt in Nederland, en aanzienlijk groter dan de basis waarop de relaties uit 2002 en 2020 stoelden.

Die schaal is belangrijk: hoe meer mensen meedoen aan zo'n onderzoek, hoe betrouwbaarder de relatie tussen geluidsbelasting en ervaren hinder kan worden vastgesteld, ook voor kleinere luchthavens waar minder data beschikbaar was.

Voor welke luchthavens gelden de nieuwe cijfers?

Het RIVM berekende blootstelling-responsrelaties voor zes burgerluchthavens: Schiphol, Rotterdam The Hague Airport, Lelystad Airport, Groningen Airport Eelde, Eindhoven Airport en Maastricht Aachen Airport. Daarnaast zijn ook acht militaire vliegvelden meegenomen. Dat is een belangrijk verschil met eerder onderzoek, dat zich vaak vooral op Schiphol richtte: nu is er voor het eerst een consistente, actuele set relaties voor vrijwel alle luchthavens in Nederland.

Hoe de uitkomsten precies uitpakken, verschilt per luchthaven. Voor Schiphol laat de nieuwe relatie zien dat bij lage geluidbelasting de voorspelde ernstige hinder juist iets lager uitvalt dan de oude 2002-relatie aangaf, maar bij hogere geluidbelasting rond de luchthaven juist hoger. Bij de overige burgerluchthavens liggen de 2024-waarden over het geheel genomen lager dan de tussentijdse relaties uit 2020. Het beeld is dus genuanceerder dan een simpele "het is overal erger geworden", maar de kern blijft dat de oude, decennia oude relaties niet meer overal kloppen.

Waarom dit meer is dan een technische bijstelling

Blootstelling-responsrelaties klinken abstract, maar hebben concrete gevolgen. Ze bepalen mede hoeveel woningen binnen een geluidscontour vallen, hoeveel mensen als "ernstig gehinderd" worden meegeteld in beleidsstukken, en of geluidsschermen, vlieghoogtes of routeaanpassingen als effectief worden beoordeeld. Als de onderliggende relatie voor een deel van de omwonenden een onderschatting van de werkelijke hinder blijkt te geven, dan onderschat ook het beleid dat daarop is gebaseerd de impact op de gezondheid van mensen.

Actiegroepen rond Schiphol, waaronder SchipholWatch, hebben het rapport dan ook aangegrepen om te stellen dat het jarenlange beleid rond de luchthaven was gebaseerd op verouderde aannames. Dat is een activistische duiding van de cijfers; het RIVM zelf formuleert het voorzichtiger en concludeert vooral dat blootstelling-responsrelaties periodiek geactualiseerd moeten worden om representatief te blijven.

Wat betekent dit voor jou als omwonende?

Als je in de buurt van een luchthaven woont, verandert er door dit rapport niet meteen iets aan het geluid dat je hoort. Wel kan het gevolgen hebben voor hoe toekomstig beleid wordt vormgegeven: geluidscontouren, isolatieprogramma's en handhaving worden mede op basis van dit soort relaties bepaald. Het RIVM adviseert om voortaan steeds de meest recente en luchthaven-specifieke relatie te gebruiken in plaats van generieke, verouderde cijfers, en om deze regelmatig te blijven actualiseren zodra nieuwe gezondheidsdata beschikbaar is.

Wil je weten hoeveel geluid er op jouw eigen adres wordt gemeten, inclusief de bijdrage van vliegverkeer? Vul je adres in op Geluidsoverlastkaart.nl en bekijk de actuele Lden- en Lnight-waarden op basis van RIVM-data.

Hoe dit past bij eerdere kennis over vliegtuiggeluid en gezondheid

Dat langdurige blootstelling aan vliegtuiggeluid gezondheidseffecten kan hebben, was al langer bekend. Chronisch verhoogde geluidsbelasting hangt samen met een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, verstoorde slaap en meer stress, zoals ook de Wereldgezondheidsorganisatie eerder concludeerde. Het nieuwe RIVM-rapport voegt daar een preciezere, luchthaven-specifieke inschatting aan toe van hoeveel mensen daadwerkelijk ernstige hinder en slaapverstoring ervaren bij een gegeven geluidsniveau. Meer algemene achtergrond over de gezondheidseffecten van aanhoudend lawaai lees je in Gezondheidseffecten van chronisch lawaai volgens de WHO.

Voor wie precies wil begrijpen hoe geluidscontouren rond Schiphol worden getekend en wat de lijnen op de kaart betekenen, is Schiphol-geluidscontouren uitgelegd een goed vertrekpunt. Dat artikel legt de basisprincipes uit; dit nieuwsbericht laat zien hoe de onderliggende rekenmethode nu is bijgesteld.

Wat gebeurt er nu met dit rapport?

Het RIVM adviseert beleidsmakers en luchthavens om de nieuwe, luchthaven-specifieke relaties te gaan gebruiken in plaats van de oudere generieke cijfers, en om dit periodiek te herhalen zodra nieuwe gezondheidsmonitors beschikbaar komen. Voor omwonenden betekent dit vooral dat toekomstige discussies over geluidsnormen, isolatieprogramma's en vliegroutes gevoerd zullen worden op basis van een actueler en breder onderbouwd beeld van de werkelijke hinder, in plaats van cijfers uit 2002.

Veelgestelde vragen

Wat is een blootstelling-responsrelatie?

Dat is de statistische relatie tussen de hoeveelheid geluid die iemand te verduren krijgt (uitgedrukt in Lden of Lnight) en de kans dat diegene daardoor ernstige hinder of slaapverstoring ervaart. Deze relaties worden gebruikt om beleid en geluidscontouren te onderbouwen.

Voor welke luchthavens gelden de nieuwe RIVM-cijfers?

Voor de zes burgerluchthavens Schiphol, Rotterdam The Hague Airport, Lelystad Airport, Groningen Airport Eelde, Eindhoven Airport en Maastricht Aachen Airport, plus acht militaire vliegvelden.

Betekent dit dat de hinder rond Schiphol nu overal groter is dan gedacht?

Niet overal gelijk. Bij lage geluidbelasting rond Schiphol voorspelt de nieuwe relatie juist iets minder ernstige hinder dan de oude 2002-relatie, maar bij hogere geluidbelasting juist meer. Bij de andere burgerluchthavens liggen de nieuwe waarden over het geheel lager dan de relaties uit 2020.

Op basis van welke data is dit onderzoek gedaan?

Op basis van de GGD-gezondheidsmonitor 2024, een landelijke vragenlijst met bijna 237.000 deelnemers waarin onder meer werd gevraagd naar ervaren hinder en slaapverstoring door vliegtuiggeluid.

Verandert er nu direct iets aan mijn geluidsbelasting?

Niet direct. Het rapport past de rekenmodellen aan waarmee beleid wordt onderbouwd; het RIVM adviseert om voortaan de meest recente, luchthaven-specifieke relatie te gebruiken en die regelmatig te actualiseren.

Bronnen

• RIVM. Nieuwe blootstelling-responsrelaties voor luchthavens in Nederland. rivm.nl.
• RIVM. Publicaties en rapporten vliegtuiggeluid. rivm.nl.